Barefoot ayakkabı ne işe yarar, iddiaların hangileri araştırmayla desteklenir?

Barefoot ayakkabı, ayağın çıplak ayak gibi hareket etmesine en az karışmak için yapılır. Barefoot ayakkabı ne işe yarar sorusunun dürüst cevabı şu: Çocuklarda ayak kasları ve denge için birkaç küçük, umut veren araştırma var. Duruşu düzeltme ya da “topraklanma” gibi iddialar içinse çocuklarda yapılmış bir araştırma bulamadık.

Barefoot ayakkabı neye göre yapılır?

Uzmanların birlikte yazdığı bir tanıma göre böyle bir ayakkabı, ayağın doğal hareketine çok az karışır. Bunu da birkaç özellikle yapar: Tabanı kolay bükülür, ince ve hafiftir. Topuğu burnundan yüksek değildir ve içinde ayağı yönlendiren destek parçaları yoktur. Bu tanım yetişkin koşu ayakkabısı için yapıldı ama çocuklarla yapılan çalışmalarda da kullanılıyor.

Satıcıların saydığı faydalar bu tasarımdan çıkan tahminlerdir. Örneğin “taban ince, o zaman çocuk zemini daha iyi hisseder” gibi. Tahmin mantıklı olabilir ama ölçülmeden doğru sayılmaz. Aşağıda her iddiayı ayrı ele alıyoruz.

İddiaların hangileri araştırmayla desteklenir?

Bu tablo, en sık duyulan iddiaları ve çocuklarda bulduğumuz çalışmaları özetliyor:

İddia	Çocuklarda araştırma var mı?	Kısaca ne bulundu?
Ayak kaslarını güçlendirir	Var, iki küçük çalışma	Biri net fark bulmadı, öbürü artış buldu
Dengeyi geliştirir	Var, iki küçük çalışma	Biri gelişme buldu, öbürü bulmadı
Ayak kavsini yükseltir	Var, bir çalışma	Sonuç net değil
Zemini daha iyi hissettirir	Dolaylı	Sert taban hissi azaltabilir
Yürüyüşü çıplak ayağa yaklaştırır	Var	Esnek çift farkı azaltıyor ama kapatmıyor
Duruşu düzeltir	Bulamadık	Çocuklarda ölçülmemiş
Topraklanma sağlar	Bulamadık	Çocuklarda ölçülmemiş

Tablodaki “var” kelimesi “kanıtlandı” demek değil. Bu çalışmaların hepsi az sayıda çocukla yapıldı ve çoğu yalnızca 9–12 yaşa baktı.

Barefoot ayakkabı ayak kaslarını güçlendirir mi?

En sık duyulan iddia bu. Avustralya’da iki çalışma, 9–12 yaş çocuklara okulda barefoot tarzı bir çift giydirdi.

İlk çalışmada 70 çocuk kurayla iki gruba ayrıldı. Bir grup dokuz ay boyunca okulda klasik ayakkabı, öbür grup daha esnek ve hafif bir ayakkabı giydi. Esnek çifti giyenlerde ayak kasları ve parmak gücü biraz arttı ama bu fark istatistik olarak anlamlı çıkmadı. Bu ayakkabı tam barefoot değildi, ekip onu “orta düzeyde minimalist” diye tanımladı.

İkinci çalışmada aynı ekip daha ince ve esnek, tam barefoot bir ayakkabı denedi. 30 çocuk bu ayakkabıyı iki dönem boyunca haftada üç gün okulda giydi. Çalışmayı bitiren çocuklarda ayak altındaki iki küçük kas büyüdü ve parmak gücü arttı. Ekibe göre bu tür ayakkabı kas gücünü artırabilir.

Ama ikinci çalışmanın önemli sınırları var. Çocuklar gruplara kurayla ayrılmadı ve kıyas için ilk çalışmanın çocukları kullanıldı. Öbür grupla kıyasta fark yalnızca bir kasta belirgin çıktı. Diğer artışlar grubun kendi içindeki öncesi ve sonrası farkıydı. 30 çocuğun 13’ü de çalışmayı yarıda bıraktı.

Yetişkinlerle yapılan benzer çalışmalar da kas artışı bulmuş. Ama yetişkin sonucunu çocuğa taşımak doğru olmaz, bu yüzden burada ayrıntıya girmiyoruz.

Kısacası: Tam barefoot ayakkabı 9–12 yaş çocuklarda ayak kaslarını güçlü kılabilir. Ama bunlar yalnızca ilk işaretler. Daha küçük çocuklar için bir çalışma bulamadık.

Barefoot ayakkabı dengeyi geliştirir mi?

Sonuçlar birbirini tutmuyor. Dokuz aylık ilk çalışmada esnek ayakkabı giyen çocuklar bir denge testinin iki yönünde belirgin şekilde daha iyi sonuç aldı. Ekip bu yüzden okul için esnek ve hafif ayakkabı önerdi.

Tam barefoot ayakkabıyla yapılan ikinci çalışma ise dengede bir gelişme bulmadı. Uzun atlamada da iki grup arasında fark çıkmadı.

İlk çalışmanın baş yazarı da bir uyarı yapıyor. Ona göre çok esnek ya da minimalist ayakkabı her çocuğa ve her duruma uygun değil. Bu yüzden aileler önce bir sağlık uzmanına sormalı.

Barefoot ayakkabı ayak kavsini yükseltir mi?

Bu konuda tek bir çocuk çalışması bulduk. Tam barefoot ayakkabı giyen çocuklarda kavis yüksekliği arttı. Ama çocukların ayağı da bu sürede uzadı. Kavis yüksekliği ayak boyuyla birlikte ele alınınca belirgin bir fark kalmadı. Yani kavisteki artış, büyümenin bir parçası da olabilir.

Bu çalışmaya yalnızca sağlıklı ayaklı çocuklar alındı. O yüzden düz tabanlığı olan bir çocuk için bir şey söylemiyor. Çocuğunuzun ayağı için bir kaygınız varsa önce bir uzmana danışın.

Barefoot ayakkabı zemini daha iyi hissettirir mi?

Sık duyulan bir iddiaya göre ince taban, zemini daha iyi hissettirir. Bunu doğrudan ölçen bir çocuk çalışması bulamadık. Ama dolaylı bir ipucu var. Çocuk ayakkabısı üzerine yapılan çalışmaları toplayan bir derleme, yürümeyi yeni öğrenen çocuklarla yapılan bir çalışmayı aktarıyor. Bu çalışmada en sert tabanlı çiftler ayak altındaki baskıyı en çok azalttı. Yazarlara göre bu, ayaktan beyne giden his bilgisini de azaltabilir.

Bu bir tahmin ve ince tabanın bu bilgiyi artırdığı ölçülmüş değil. Yine de taban kalın ve sert oldukça ayağın zeminden aldığı his azalabilir.

Barefoot ayakkabı yürüyüşü çıplak ayağa yaklaştırır mı?

Ayakkabının çocuğun yürüyüşünü değiştirdiği iyi bilinir. Ayakkabı giyen çocukta adım uzuyor ve ayak yerde daha uzun kalıyor. Bir dakikada atılan adım sayısı da azalıyor. Bir çalışmada spor ayakkabı, ayağın orta kısmındaki öne arkaya hareketi dörtte üçe yakın azalttı.

Esnek çiftler bu farkı azaltıyor. Bir çalışmada 8 yaş civarı çocukların ön ayağı, daha esnek bir çiftle yürürken daha geniş ölçüldü. Bir derlemeye göre de çıplak ayakla yürümeye en yakın sonucu yumuşak tabanlı çift veriyor.

Ama fark tam kapanmıyor. 6–9 yaş çocuklarla yapılan bir koşu çalışmasında minimalist ayakkabı, yere basıştaki darbe açısından yastıklı spor ayakkabıdan farklı çıkmadı. Çıplak ayak ise daha düşük darbe gösterdi. Bu farkların ileride ayak sağlığı için önemli olup olmadığı da henüz bilinmiyor.

Barefoot ayakkabı duruşu düzeltir mi, topraklanma sağlar mı?

Bazı satış sayfaları barefoot ayakkabının duruşu düzelttiğini ya da omurgayı düz tuttuğunu yazıyor. Bu iddiaları çocuklarda ölçen bir araştırma bulamadık. Okuduğumuz iki derlemede de duruşla ilgili bir bulgu yok.

“Topraklanma” iddiası için de durum aynı ve çocuklarda bunu test eden bir çalışma bulamadık. Bir iddianın kaynağı yoksa onu fayda olarak değil, satış sözü olarak okuyun.

Bu çalışmaların sınırları neler?

Çocuklarla yapılan çalışmaların ortak sınırları şunlar:

• Az çocuk: Çalışmalarda birkaç düzine çocuk var.
• Dar yaş aralığı: Kas ve denge çalışmaları yalnızca 9–12 yaşa baktı.
• Kısa süre: En uzun takip dokuz ay ve yıllar sonrasını bilmiyoruz.
• Yarıda bırakanlar: Tam barefoot ayakkabı çalışmasında 30 çocuğun 13’ü bıraktı. Bunlardan beşi ayak kavsinde ağrı ya da topuk ağrısı yaşadı ve doktora gitti. Kalanların çoğu ayakkabının görünüşünü sevmedi, rahat bulmadı ya da takılıp tökezledi.

Çocuk ayakkabısı için verilen önerileri toplayan yeni bir inceleme de durumu özetliyor: Önerilerin çoğu deneyden değil, uzman görüşünden geliyor. Bu, barefoot ayakkabı için de klasik ayakkabı için de geçerli.

Bu bilgiler aileler için ne anlama geliyor?

Barefoot ayakkabı için söylenen her fayda aynı ağırlıkta değil. Bir iddia duyunca üç soru sorun:

1. Hangi araştırma? Kaynak yoksa iddia yalnızca bir tahmindir.
2. Hangi yaş? Yetişkin ya da koşucu sonucu, çocuğunuz için geçerli olmayabilir.
3. Ne ölçüldü? “Kas gücü arttı” ile “ayak sağlığı düzeldi” aynı şey değil.

Çocuğunuzun ayağında ağrı varsa, yürüyüşü ya da ayağının şekli içinize sinmiyorsa ayakkabı değiştirmeden önce çocuk doktorunuza danışın.